Uzależnienie rzadko zaczyna się tak dramatycznie jak w filmach. Częściej od kieliszka wina "na lepszy sen", od tabletki przeciwbólowej branej "na zapas", od kolejnej godziny w mediach społecznościowych, żeby nie myśleć o pustce.
Przez lata może uchodzić za "styl życia", "zasłużony relaks" albo "niegroźne hobby". Do momentu, gdy próbujesz przestać i okazuje się, że nie możesz.
Poniżej opisujemy, gdzie przebiega granica między przyzwyczajeniem a przymusem, po czym poznać uzależnienie u siebie lub bliskiej osoby i jak może pomóc psycholog.
Czym jest uzależnienie? (To nie "brak silnej woli")
Wiele osób wciąż wierzy, że nałóg to kwestia słabego charakteru. "Gdyby chciał, to by przestał", "Gdyby kochał rodzinę, to by nie pił" - słyszymy często. Takie zdania tylko pogłębiają poczucie winy, a nie pomagają przestać.
Uzależnienie to zaburzenie, w którym zmienia się działanie układu nagrody w mózgu i sposób radzenia sobie z emocjami.
Co to oznacza w praktyce?
- Biologia: Substancja (lub zachowanie) silnie pobudza układ nagrody. Uwalnia się dopamina, neuroprzekaźnik związany z odczuwaniem nagrody, i mózg uczy się, że ulgę przynosi właśnie "to" (drink, gra, zakupy). Z czasem zwykłe przyjemności, jak spacer, rozmowa czy dobre jedzenie, cieszą coraz mniej.
- Psychologia: Uzależnienie to często nieudana próba samoleczenia. Człowiek nie pije czy nie gra po to, by czuć się "super", ale po to, by przestać czuć się źle: zagłuszyć lęk, wstyd, smutek, samotność albo stres.
Najczęściej mówimy o dwóch grupach uzależnień:
- Uzależnienia od substancji (chemiczne): alkohol, narkotyki, leki (benzodiazepiny, opioidy, leki nasenne), nikotyna.
- Uzależnienia behawioralne (czynnościowe): hazard, gry komputerowe, pornografia, kompulsywne kupowanie, pracoholizm, kompulsywne korzystanie z telefonu i internetu.
W obu przypadkach schemat jest podobny: chwilowa ulga, a potem coraz większe koszty i przymus powtarzania.
"Wysokofunkcjonujący alkoholik" – gdy na zewnątrz wszystko gra
W gabinecie często słyszymy: "Nie jestem alkoholikiem, bo chodzę do pracy, zarabiam pieniądze, nie leżę pod sklepem".
To typowy przykład zaprzeczania. Potocznie mówi się o wysokofunkcjonujących alkoholikach (ang. high-functioning alcoholics). To nie jest osobna diagnoza, tylko opis osób, które na zewnątrz radzą sobie dobrze: mają pracę, rodzinę, zadbany dom. Ale:
- wieczorem "muszą" wypić pół butelki wina lub kilka piw, żeby "zejść z obrotów",
- czekają na weekend głównie po to, by pić bez wyrzutów sumienia,
- piją w samotności lub ukryciu,
- miewają luki w pamięci ("urwane filmy"), choć nie wyglądają na pijanych.
Takim osobom najtrudniej przyznać się do problemu, bo z zewnątrz ich życie wygląda dobrze. Płacą za to ciągłym napięciem, lękiem, że ktoś się zorientuje, i powolnym psuciem się relacji z bliskimi.
Jak rozwija się uzależnienie?
Nałóg rzadko pojawia się z dnia na dzień. W uproszczeniu można opisać go w trzech krokach:
- Ulga: Odkrywasz, że substancja albo czynność działa jak lekarstwo. Alkohol dodaje odwagi, leki tłumią napięcie, gra pozwala zapomnieć o kłótni. Zaczynasz szukać okazji, żeby po nie sięgnąć.
- Utrata kontroli: Obiecujesz sobie "tylko jedno piwo", a kończy się na czterech. Zaczynasz ukrywać picie lub granie, kłamać, tłumaczyć się. Pojawiają się "kace moralne" i zaniedbane obowiązki.
- Życie wokół nałogu: Pijesz czy bierzesz już nie dla przyjemności, ale żeby w ogóle funkcjonować i nie czuć objawów odstawienia. Cierpi praca, relacje i zdrowie.
Sygnały ostrzegawcze: 6 pytań do siebie
Jak odróżnić nawyk od problemu? Zadaj sobie te pytania (albo pomyśl o bliskiej osobie). Opierają się na kryteriach, których używają specjaliści w klasyfikacji ICD-10:
- Przymus: Czy czujesz silną potrzebę (głód), żeby sięgnąć po substancję lub telefon, zwłaszcza w stresie?
- Utrata kontroli: Czy zdarza Ci się łamać obietnice złożone samemu sobie ("dzisiaj nie piję/nie gram")?
- Tolerancja: Czy potrzebujesz coraz więcej (alkoholu, leków, emocji w grze), żeby poczuć to samo co kiedyś?
- Objawy odstawienia: Czy gdy przestajesz, czujesz niepokój, rozdrażnienie, drżenie rąk, bezsenność lub poty?
- Życie wokół nałogu: Czy Twoje plany, wolny czas i wydatki kręcą się wokół picia, brania lub grania?
- Mimo szkód: Czy pijesz, bierzesz albo grasz dalej, choć widzisz wyraźne szkody (kłótnie w domu, problemy zdrowotne, długi)?
Jeśli na co najmniej 3 pytania odpowiadasz "tak" i dotyczy to ostatniego roku, warto porozmawiać ze specjalistą. To nie jest test diagnostyczny: rozpoznanie stawia lekarz lub psycholog po rozmowie, ale taki wynik jest wyraźnym sygnałem ostrzegawczym.
Uzależnienie dotyka całej rodziny: współuzależnienie i DDA
Gdy jedna osoba w domu pije, bierze lub gra, konsekwencje ponosi cała rodzina.
Współuzależnienie
Bliscy (partnerzy, rodzice) często nieświadomie zaczynają chronić nałóg przed konsekwencjami:
- przejmujesz odpowiedzialność za osobę uzależnioną (spłacasz jej długi, kłamiesz przed rodziną, dzwonisz do szefa z usprawiedliwieniem),
- kontrolujesz (wylewasz alkohol, sprawdzasz telefon, przeszukujesz kieszenie),
- Twój nastrój zależy od tego, w jakim stanie wróci partner,
- zapominasz o własnych potrzebach i pasjach.
DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików)
Dzieci wychowujące się w domu z problemem alkoholowym dorastają w napięciu i bez poczucia bezpieczeństwa. W dorosłym życiu często zmagają się z:
- niskim poczuciem wartości,
- nadmierną odpowiedzialnością lub jej brakiem,
- trudnościami w budowaniu bliskich związków,
- lękiem przed utratą kontroli.
Więcej o tym piszemy w artykule DDA – jak alkoholizm w domu wpływa na dorosłe życie.
W MediSens pomagamy nie tylko osobom uzależnionym, ale też ich bliskim i osobom z doświadczeniem DDA: uczymy stawiać granice i wracać do własnego życia.
Jak pomaga psycholog?
Wychodzenie z uzależnienia wymaga czasu. Często potrzebna jest współpraca lekarza psychiatry (detoks, leki zmniejszające głód) i terapeuty.
Psycholog nie jest od oceniania ani moralizowania. W MediSens pracujemy nad:
- Zaprzeczaniem: pomagamy zobaczyć, jak nałóg naprawdę wpływa na Twoje życie, bez wymówek, ale też bez zawstydzania.
- Wyzwalaczami: uczysz się rozpoznawać sytuacje (stres w pracy, kłótnia), emocje (samotność, złość) i myśli, które popychają Cię do sięgnięcia po alkohol, leki czy grę.
- Nowymi sposobami radzenia sobie: uczysz się obniżać napięcie i przechodzić przez głód i trudne emocje bez "chemicznego znieczulacza". Pomocne techniki opisujemy też w artykule o radzeniu sobie ze stresem i emocjami.
- Zapobieganiem nawrotom: potknięcia się zdarzają. Uczymy, jak wyciągać z nich wnioski, zamiast traktować je jak porażkę i powód, by się poddać.
Kiedy wizyty u psychologa nie wystarczą?
Są sytuacje, w których spotkania w gabinecie to za mało. Jeśli:
- pijesz lub bierzesz w ciągu, dzień po dniu,
- objawy odstawienia są groźne dla zdrowia (np. drgawki, majaczenie),
- nie jesteś w stanie utrzymać abstynencji między wizytami,
...pomożemy Ci znaleźć odpowiednią placówkę w Kielcach (oddział detoksykacyjny, oddział lub ośrodek terapii uzależnień), gdzie dostaniesz pomoc stacjonarną. Terapia psychologiczna w MediSens może być potem dalszym etapem leczenia. Przy drgawkach, splątaniu lub innych objawach zagrażających życiu dzwoń pod 112.
Pierwszy krok
Powiedzieć sobie: "Mam problem, straciłem kontrolę" jest bardzo trudno. To jednak nie kapitulacja, tylko początek zmiany.
Jeśli czujesz, że Twoje życie zaczyna kręcić się wokół substancji lub czynności, nie czekaj, aż sięgniesz dna.
W Centrum Psychologicznym MediSens w Kielcach prowadzimy indywidualną terapię psychologiczną oraz konsultacje dla bliskich w ramach terapii par i rodzin. Obowiązuje nas tajemnica zawodowa, a rozmowa odbywa się bez oceniania. Poznaj naszych specjalistów.
Skontaktuj się z nami i umów pierwszą rozmowę.




